Hoe herken je een narcist? Kenmerken en gedrag.

Let op patronen, niet op één kenmerk

Een van de belangrijkste dingen bij het herkennen van narcistisch gedrag is kijken naar het geheel. Iedereen kan een keer slecht tegen kritiek, zichzelf belangrijk vinden of weinig aandacht hebben voor een ander. Dat maakt iemand nog geen narcist.

Het wordt anders wanneer bepaalde patronen voortdurend terugkomen. Bijvoorbeeld wanneer iemand steeds bewondering nodig heeft, slecht tegen tegenspraak kan, verantwoordelijkheid bij anderen legt en weinig rekening lijkt te houden met de gevoelens van mensen om zich heen.

Ook de manier waarop iemand reageert wanneer jij een grens stelt, kan veel zeggen. Een incidentele teleurstelling is normaal. Maar wanneer een grens telkens leidt tot boosheid, schuldgevoelens, verwijten of pogingen om je van gedachten te laten veranderen, kan dat een patroon worden waar je aandacht voor kunt hebben.

Iemand lijkt zichzelf erg belangrijk te vinden

Een mogelijk kenmerk van narcistische trekken is een sterk gevoel van eigen belangrijkheid. Iemand kan zichzelf bijzonder, belangrijker of succesvoller vinden dan anderen.

Dat kan zichtbaar zijn in gesprekken. Het onderwerp komt steeds terug bij prestaties, talenten, contacten, status of bijzondere ervaringen. Verhalen kunnen groter worden gemaakt en successen krijgen veel aandacht.

Op zichzelf hoeft zelfvertrouwen natuurlijk geen probleem te zijn. Het verschil zit vooral in de manier waarop iemand anderen daarbij behandelt. Gezond zelfvertrouwen laat ruimte voor anderen. Bij sterk narcistische patronen kan de behoefte om bijzonder gevonden te worden ten koste gaan van die ruimte.

De behoefte aan bewondering is groot

Een ander patroon dat kan opvallen is een sterke behoefte aan aandacht en bevestiging.

Iemand kan regelmatig complimenten verwachten of teleurgesteld reageren wanneer die aandacht uitblijft. Misschien merk je dat een gesprek snel verandert wanneer iemand anders de aandacht krijgt. Een compliment aan een ander kan bijvoorbeeld worden aangegrepen om opnieuw over de eigen prestaties te beginnen.

Sommige mensen zoeken deze bevestiging heel zichtbaar. Bij anderen is het subtieler. Ze kunnen bijvoorbeeld voortdurend benadrukken hoeveel ze voor anderen doen of hoe bijzonder hun prestaties zijn.

Wanneer iemand sterk afhankelijk lijkt te zijn van bewondering van anderen, kan dat een aanwijzing zijn voor narcistische trekken.

Kritiek wordt moeilijk verdragen

Hoe iemand reageert op kritiek kan eveneens veel vertellen.

Een gezonde reactie op kritiek hoeft niet altijd rustig te zijn. Iedereen kan zich aangevallen, verdrietig of geïrriteerd voelen. Maar iemand die regelmatig reageert met woede, minachting, tegenaanvallen of het volledig ontkennen van wat er is gebeurd, kan een terugkerend patroon laten zien.

Soms verandert de oorspronkelijke situatie daardoor volledig. Jij probeert iets te bespreken wat jou heeft geraakt, maar uiteindelijk ben jij degene die zich moet verdedigen.

Dat kan verwarrend zijn. Zeker wanneer je na een gesprek denkt: waarom moest ik uiteindelijk mijn gedrag uitleggen terwijl ik juist iets wilde bespreken wat mij pijn deed?

Verantwoordelijkheid ligt vaak bij anderen

Een ander belangrijk patroon is het afschuiven van verantwoordelijkheid.

Wanneer er iets misgaat, ligt de oorzaak volgens deze persoon vaak bij iemand anders. Een ruzie is ontstaan door jouw gedrag. Een mislukking komt door een collega. Een probleem in de relatie is volgens hem of haar het gevolg van jouw tekortkomingen.

Natuurlijk kan iemand soms terecht wijzen op het gedrag van een ander. Het gaat dus niet om één situatie.

Het wordt vooral opvallend wanneer iemand vrijwel nooit verantwoordelijkheid neemt voor zijn of haar eigen aandeel. Excuses lijken dan moeilijk te komen en gesprekken veranderen gemakkelijk in een opsomming van wat jij verkeerd hebt gedaan.

Je gevoelens krijgen weinig ruimte

Een mogelijke aanwijzing voor narcistische trekken is een beperkte belangstelling voor de gevoelens van anderen.

Misschien vertel je dat je ergens verdrietig over bent en verwacht je begrip, maar draait het gesprek binnen korte tijd weer om de ander. Of je krijgt te horen dat je overdrijft, te gevoelig bent of je niet zo moet aanstellen.

Ook hier geldt dat niemand altijd perfect empathisch reageert. Mensen kunnen moe zijn, gestrest zijn of simpelweg niet weten wat ze moeten zeggen.

Het verschil zit in het patroon. Als jouw gevoelens structureel weinig ruimte krijgen en je steeds het idee hebt dat je emoties lastig, overdreven of onbelangrijk zijn, is dat iets om serieus te nemen.

Grenzen worden niet gemakkelijk geaccepteerd

Grenzen kunnen veel duidelijk maken in een relatie met iemand die sterke narcistische trekken heeft.

Je zegt bijvoorbeeld dat je ergens niet aan mee wilt doen. In plaats van die keuze te respecteren, probeert de ander je over te halen. Misschien wordt er druk uitgeoefend, volgen er verwijten of wordt er gezegd dat je egoïstisch bent.

Soms worden grenzen eerst gerespecteerd, maar later opnieuw ter discussie gesteld.

Een grens hoeft voor de ander niet prettig te zijn. Maar in een gezonde relatie moet er uiteindelijk wel ruimte zijn voor het recht van de ander om een eigen keuze te maken.

Je merkt dat je steeds meer aan jezelf twijfelt

Een van de belangrijkste signalen zit soms niet alleen in het gedrag van de ander, maar ook in wat het contact met jou doet.

Je kunt bijvoorbeeld steeds vaker denken:

• Doe ik iets verkeerd?

• Ben ik inderdaad te gevoelig?

• Heb ik dit verkeerd begrepen?

• Had ik anders moeten reageren?

• Waarom voel ik me na bijna ieder gesprek schuldig?

Wanneer zulke gedachten steeds vaker voorkomen, is het de moeite waard om naar het patroon in de relatie te kijken.

Dat betekent niet automatisch dat de ander narcistisch is. Wel kan het aangeven dat de dynamiek tussen jullie ongezond is geworden.

De buitenwereld ziet soms een andere kant

Narcistisch gedrag kan extra verwarrend zijn wanneer iemand zich tegenover anderen heel anders gedraagt.

Buitenshuis kan iemand vriendelijk, sociaal, behulpzaam en charmant overkomen. Collega's, vrienden of familieleden kunnen daardoor een heel ander beeld van deze persoon hebben dan jij.

Dat kan ervoor zorgen dat je jezelf nog meer gaat twijfelen. Als iedereen iemand aardig vindt, waarom ervaar jij dan zoveel spanning?

Maar verschillende mensen kunnen verschillende kanten van dezelfde persoon meemaken. Iemand kan sociaal en charmant zijn en tegelijkertijd binnen een bepaalde relatie controlerend, kleinerend of weinig invoelend gedrag laten zien.

Charmant gedrag betekent niet automatisch gezonde betrokkenheid

Sommige mensen ervaren in het begin van een relatie veel aandacht en bewondering. De ander lijkt geïnteresseerd, luistert goed en geeft je het gevoel dat je bijzonder bent.

Dat kan oprecht zijn. Het kan ook onderdeel zijn van een patroon waarin iemand snel veel nabijheid zoekt en later steeds meer controle of bevestiging verwacht.

Daarom zegt het begin van een relatie niet alles. Kijk ook naar wat er gebeurt wanneer de eerste verliefdheid voorbij is, wanneer je het ergens niet mee eens bent of wanneer jij eigen keuzes wilt maken.

Juist op die momenten worden patronen vaak duidelijker.

Hoe herken je narcistisch gedrag zonder iemand te diagnosticeren?

Je hoeft geen diagnose te kunnen stellen om te erkennen dat bepaald gedrag jou geen goed doet.

Dat is een belangrijk onderscheid.

Je kunt bijvoorbeeld zeggen: deze persoon respecteert mijn grenzen niet. Of: gesprekken eindigen vaak met het gevoel dat alles mijn schuld is. Of: ik voel me structureel kleiner gemaakt.

Daarvoor hoef je niet te weten of iemand daadwerkelijk een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft.

Een diagnose kan alleen door een bevoegde professional worden gesteld. Bovendien kan hetzelfde gedrag verschillende oorzaken hebben.

Voor jezelf kan het daarom veel nuttiger zijn om te kijken naar wat er gebeurt, hoe vaak het gebeurt en welk effect het op jou heeft.

Kijk vooral naar het gedrag en het effect op jou

Wanneer je probeert te begrijpen of iemand narcistische trekken heeft, kan het verleidelijk zijn om zoveel mogelijk kenmerken af te vinken.

Toch is een lijstje vaak minder belangrijk dan het werkelijke patroon.

• Hoe wordt er met jou gesproken?

• Is er ruimte voor jouw mening?

• Kun je grenzen stellen zonder bang te zijn voor de reactie?

• Kan de ander verantwoordelijkheid nemen?

• Is er ruimte voor jouw emoties?

• Kun je jezelf blijven binnen de relatie?

• En misschien wel de belangrijkste vraag: hoe voel jij je meestal na contact met deze persoon?

Door naar deze vragen te kijken, krijg je vaak meer inzicht dan door alleen te proberen vast te stellen of iemand wel of geen narcist is.

Je hoeft niet eerst zeker te weten dat iemand een narcist is

Wanneer het gedrag van iemand je steeds opnieuw pijn doet, kan de behoefte ontstaan om een duidelijk label te vinden. Dat is begrijpelijk. Een naam voor wat er gebeurt kan helpen om verwarring te verminderen.

Maar je hoeft niet eerst te bewijzen dat iemand narcistisch is voordat je iets aan de situatie mag veranderen.

Als iemand jouw grenzen niet respecteert, kun je daar iets mee doen. Als gesprekken je voortdurend een schuldgevoel geven, mag je daar afstand van nemen. En als een relatie je steeds verder van jezelf verwijdert, is het belangrijk om daar aandacht voor te hebben.

Het begrijpen van narcistische patronen kan daarbij helpen, maar uiteindelijk gaat het ook om de vraag wat jij nodig hebt.

Meer lezen over narcisme en omgaan met narcistisch gedrag

Wie narcistisch gedrag bij iemand in de omgeving herkent, blijft vaak met veel vragen zitten. Waarom gebeurt dit? Waarom twijfel ik zo vaak aan mezelf? Waarom lukt het niet om gewoon een normaal gesprek te voeren? En hoe zorg ik ervoor dat ik mezelf niet steeds verder verlies?

In het boek Jij bent niet gek, omgaan met narcisten van Minke Ligthart wordt dieper ingegaan op het herkennen en begrijpen van narcistische patronen en op de invloed die deze kunnen hebben op degene die ermee te maken krijgt. Het boek is vooral bedoeld voor mensen die niet alleen willen begrijpen wat er gebeurt, maar ook willen kijken naar hun eigen grenzen, gevoelens en keuzes.