Wat is narcisme? Betekenis, kenmerken en gedrag.

De betekenis van narcisme

Het woord narcisme is afkomstig uit de Griekse mythologie. Narcissus was volgens het verhaal zo gefascineerd door zijn eigen spiegelbeeld dat hij er volledig door in beslag werd genomen.

In de psychologie wordt narcisme gebruikt voor bepaalde eigenschappen en gedragspatronen die te maken hebben met onder meer zelfbeeld, behoefte aan waardering, erkenning en de manier waarop iemand zich tot anderen verhoudt.

Een bepaalde mate van aandacht voor jezelf is normaal. Iedereen wil zich gewaardeerd voelen, kan trots zijn op prestaties en vindt het prettig om complimenten te krijgen.

Narcistische trekken worden problematischer wanneer iemand structureel sterk gericht is op zichzelf, voortdurend bevestiging nodig heeft, zichzelf boven anderen plaatst of weinig ruimte laat voor de gevoelens en behoeften van anderen.

Het gaat dus niet simpelweg om iemand die "veel van zichzelf houdt".

Is narcisme hetzelfde als egoïsme?

Nee.

Een egoïstisch persoon kan in een bepaalde situatie vooral aan zichzelf denken. Dat betekent nog niet dat die persoon voortdurend zo handelt.

Bij narcistische problematiek gaat het om een breder en langduriger patroon. De manier waarop iemand naar zichzelf kijkt en met anderen omgaat, kan steeds opnieuw voor problemen zorgen.

Een voorbeeld:

Je spreekt met iemand af en die persoon houdt zich niet aan de afspraak. Een egoïstische reactie kan zijn dat iemand zijn eigen gemak belangrijker vond en daar later misschien spijt van heeft.

Bij een langdurig patroon van narcistisch gedrag kan er iets anders gebeuren. De persoon vindt bijvoorbeeld dat hij of zij helemaal geen rekening hoefde te houden met jou, wordt boos wanneer je er iets van zegt en draait het gesprek uiteindelijk zo dat jij degene bent die zich moet verantwoorden.

Het verschil zit dus niet in één gebeurtenis, maar in het terugkerende patroon.

Wat zijn narcistische trekken?

Narcistische trekken zijn eigenschappen die in verschillende mate bij mensen kunnen voorkomen.

Iemand kan bijvoorbeeld:

• graag bewondering krijgen;

• trots zijn op eigen prestaties;

• gevoelig zijn voor kritiek;

• graag erkenning krijgen;

• zichzelf belangrijk vinden;

• moeite hebben om fouten toe te geven;

• sterk gericht zijn op status of succes;

• moeite hebben met afwijzing.

Op zichzelf zijn deze eigenschappen niet voldoende om iemand een narcist te noemen.

Veel mensen vinden het prettig om complimenten te krijgen. Veel mensen kunnen slecht tegen kritiek wanneer die onverwacht of hard wordt gebracht. Ook kan iedereen weleens egoïstisch reageren.

Het wordt relevanter wanneer dergelijke eigenschappen langdurig aanwezig zijn, sterk naar voren komen en steeds opnieuw problemen veroorzaken in relaties of andere delen van het leven.

Wat is een narcistische persoonlijkheidsstoornis?

Een narcistische persoonlijkheidsstoornis, vaak afgekort tot NPS, is een psychische aandoening waarbij sprake is van een langdurig patroon van onder meer een sterk gevoel van eigen belangrijkheid, een grote behoefte aan bewondering en problemen met empathie.

De term "narcist" wordt in het dagelijks taalgebruik veel breder gebruikt. Iemand kan narcistische trekken vertonen zonder dat er sprake is van een narcistische persoonlijkheidsstoornis.

Dat onderscheid is belangrijk.

Een diagnose kun je namelijk niet stellen aan de hand van een lijstje op internet. Daarvoor is professionele beoordeling nodig. Bovendien kunnen vergelijkbare gedragingen verschillende oorzaken hebben.

Wanneer iemand bijvoorbeeld weinig empathie toont, betekent dat niet automatisch dat die persoon narcistisch is. Ook onzekerheid, stress, andere psychische problemen, relatieproblemen of persoonlijke omstandigheden kunnen invloed hebben op gedrag.

Daarom is het verstandiger om bij het herkennen van narcisme vooral naar patronen te kijken.

Hoe gedraagt iemand met narcistische trekken zich?

Narcistisch gedrag kan er bij verschillende mensen anders uitzien. Toch zijn er bepaalde patronen die regelmatig worden beschreven.

Een persoon kan bijvoorbeeld veel behoefte hebben aan bewondering en het belangrijk vinden om gezien te worden als bijzonder, succesvol of belangrijk.

Wanneer iemand kritiek krijgt, kan de reactie sterk zijn. Een kleine opmerking kan worden ervaren als een aanval. In plaats van te bespreken wat er is gebeurd, ontstaat er bijvoorbeeld een ruzie waarin de ander jou verwijt dat je ondankbaar, jaloers of respectloos bent.

Ook het nemen van verantwoordelijkheid kan moeilijk zijn.

Een probleem ontstaat en vervolgens wordt gezocht naar iemand die de schuld kan krijgen. Een fout wordt gebagatelliseerd of ontkend. Of het oorspronkelijke onderwerp verdwijnt volledig uit het gesprek doordat de aandacht naar jouw gedrag wordt verlegd.

Voor degene die tegenover zo iemand staat, kan dat erg verwarrend zijn.

Narcisme en behoefte aan bewondering

Een sterke behoefte aan bewondering is een belangrijk onderdeel van narcistische problematiek.

Complimenten kunnen iemand met narcistische trekken een goed gevoel geven over zichzelf. Wanneer die bevestiging uitblijft, kan er irritatie, teleurstelling of onzekerheid ontstaan.

In een relatie kan dit betekenen dat één persoon voortdurend behoefte heeft aan aandacht en bevestiging.

Misschien wordt er verwacht dat je bewondering uitspreekt, voortdurend beschikbaar bent of de ander laat merken hoe bijzonder hij of zij is.

Wanneer jij zelf behoefte hebt aan aandacht of steun, kan daar veel minder ruimte voor zijn.

Dat kan uiteindelijk leiden tot een relatie waarin één persoon vooral ontvangt en de ander vooral geeft.

Narcisme en kritiek

Hoe iemand reageert op kritiek kan veel vertellen over een relatie.

Iedereen vindt kritiek weleens vervelend. Een gezonde reactie hoeft ook niet meteen rustig of perfect te zijn. Mensen kunnen boos, verdrietig of defensief reageren en later alsnog nadenken over wat er is gezegd.

Bij sterke narcistische trekken kan kritiek echter worden ervaren als een aantasting van het zelfbeeld.

Een opmerking over gedrag wordt dan een aanval op de persoon.

Je zegt bijvoorbeeld: "Ik vond het vervelend dat je niet naar mij luisterde."

Maar de ander hoort: "Jij bent een slechte partner."

Vervolgens ontstaat een discussie over jouw manier van communiceren, je eigen fouten of alles wat jij volgens de ander verkeerd doet.

Daardoor wordt het steeds moeilijker om een probleem daadwerkelijk te bespreken.

Narcisme en empathie

Empathie betekent dat je je kunt verplaatsen in de gevoelens en ervaringen van een ander.

Een gebrek aan empathie wordt vaak genoemd bij narcistische problematiek. Dat betekent niet dat iemand met narcistische trekken helemaal geen emoties bij anderen kan herkennen.

Het probleem kan vooral zichtbaar worden wanneer de gevoelens van een ander botsen met de eigen behoeften.

Je kunt bijvoorbeeld duidelijk vertellen dat iets je pijn heeft gedaan, maar merken dat jouw gevoelens nauwelijks worden erkend.

Je krijgt dan misschien te horen:

"Je bent veel te gevoelig."

"Daar moet je niet zo moeilijk over doen."

"Dat heb ik helemaal niet zo bedoeld."

De laatste uitspraak kan op zichzelf natuurlijk terecht zijn. Iemand kan iets anders bedoeld hebben dan hoe het bij jou is overgekomen. Het verschil zit in wat er daarna gebeurt.

Is er ruimte om te luisteren en te begrijpen wat het met jou heeft gedaan? Of wordt jouw gevoel direct weggewuifd?

Narcisme kan ook kwetsbaar lijken

Wanneer mensen aan narcisme denken, denken ze vaak aan iemand die arrogant, dominant en zelfverzekerd is.

Dat beeld klopt niet altijd.

Narcistische trekken kunnen ook samengaan met onzekerheid, schaamte en een sterke gevoeligheid voor afwijzing.

Iemand kan zich bijvoorbeeld snel gekwetst voelen wanneer anderen geen aandacht geven, zich buitengesloten voelen wanneer iemand kritiek heeft of ervan overtuigd zijn dat anderen hem of haar niet voldoende waarderen.

Aan de buitenkant kan dat soms zelfs bescheiden lijken.

De persoon zegt misschien niet:

"Ik ben beter dan iedereen."

Maar kan wel voortdurend het gevoel hebben dat anderen hem of haar niet genoeg waarderen.

Dit wordt vaak aangeduid als kwetsbaar of verborgen narcisme. Het is geen aparte diagnose en ook hier geldt dat dergelijk gedrag verschillende oorzaken kan hebben.

Waarom kan narcisme zo verwarrend zijn?

Een van de redenen waarom contact met iemand met sterke narcistische trekken zo verwarrend kan zijn, is dat gedrag niet altijd hetzelfde is.

Er kunnen momenten zijn waarop iemand ontzettend aardig, charmant en betrokken is.

Je voelt je gezien en gewaardeerd.

Later kan dezelfde persoon opeens kritisch, afstandelijk of boos reageren.

Juist die afwisseling kan ervoor zorgen dat je gaat zoeken naar een verklaring.

Je denkt misschien:

"Heb ik iets verkeerd gedaan?"

"Waarom was het gisteren nog zo goed?"

"Waarom kan ik niets meer zeggen zonder ruzie?"

"Waarom voelt het alsof alles uiteindelijk mijn schuld is?"

Wanneer dit soort vragen steeds terugkomen, kan het helpen om niet alleen naar afzonderlijke gebeurtenissen te kijken, maar naar het patroon over langere tijd.

Narcisme in relaties

Narcistische trekken kunnen grote invloed hebben op een relatie. Een relatie vraagt namelijk om wederkerigheid. Beide mensen moeten ruimte hebben voor hun gevoelens, behoeften en grenzen.

Een narcistische partner heeft voortdurend aandacht, bewondering of controle nodig en daardoor zal die balans verdwijnen. De andere partner kan steeds meer gaan aanpassen.

Je denkt eerst: "Ik kies mijn woorden voortaan wat zorgvuldiger."

Daarna: "Ik zal er maar niets van zeggen."

En uiteindelijk: "Misschien ligt het inderdaad wel aan mij."

Op die manier kan iemand langzaam steeds meer afstand nemen van de eigen gevoelens en behoeften.

Dat betekent niet dat iedere moeilijke relatie een relatie met een narcist is. Relatieproblemen kunnen allerlei oorzaken hebben. Maar wanneer een terugkerend patroon van controle, kritiek, schuldverschuiving en gebrek aan wederkerigheid ontstaat, kan het belangrijk zijn om daar serieus naar te kijken.

Narcisme binnen een gezin

Ook binnen gezinnen kan narcistisch gedrag grote gevolgen hebben. Een ouder met sterke narcistische trekken kan bijvoorbeeld veel waarde hechten aan prestaties, gehoorzaamheid of de manier waarop het gezin naar buiten toe wordt gezien. Een kind kan daardoor het gevoel krijgen dat het vooral moet voldoen aan verwachtingen.

Het kan ook gebeuren dat een kind leert om voortdurend rekening te houden met de stemming van een ouder. 

"Is mama boos?"

"Kan ik dit wel zeggen?"

"Wordt papa verdrietig als ik dit doe?"

Kinderen kunnen zich sterk aanpassen aan hun omgeving. Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar wat een ouder bedoelt, maar ook naar wat het gedrag met het kind doet.

Een kind hoeft bovendien niet te kiezen tussen ouders en hoeft geen boodschapper te zijn in conflicten tussen volwassenen.

Kun je narcisme herkennen zonder iemand te diagnosticeren?

Ja, je kunt narcisme herkennen zonder dat je hoeft te weten of iemand een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft. Je kunt bijvoorbeeld constateren dat iemand jouw grenzen niet respecteert. Je kunt zien dat gesprekken steeds worden omgedraaid. Je kunt merken dat je voortdurend de schuld krijgt of dat er nauwelijks ruimte is voor jouw gevoelens.

Daarvoor heb je geen diagnose nodig.

Dat is misschien wel een belangrijk uitgangspunt wanneer je met narcistisch gedrag te maken hebt:

je hoeft niet precies te weten wat er met de ander aan de hand is om te mogen kijken naar wat de situatie met jou doet.

Waar kun je op letten?

Wanneer je probeert te begrijpen of narcistische trekken een rol spelen, kijk dan niet naar één eigenschap.

Kijk naar het geheel.

• Hoe reageert iemand wanneer je een grens stelt?

• Kan iemand verantwoordelijkheid nemen?

• Is er ruimte voor jouw gevoelens?

• Kan iemand een fout toegeven?

• Mag jij een andere mening hebben?

• Hoe reageert iemand wanneer jij succes hebt?

• Kun je problemen bespreken zonder dat je uiteindelijk jezelf moet verdedigen?

• En misschien nog belangrijker: hoe voel jij je na het contact?

• Voel je je meestal gehoord en gerespecteerd? Of ben je na gesprekken vaak onzeker, schuldig, uitgeput of verward?

Dat laatste bewijst geen narcisme. Het kan wel een aanleiding zijn om beter naar de relatie en de terugkerende patronen te kijken.

Narcisme begrijpen is iets anders dan iemand een label geven

Het woord narcist kan soms een snelle verklaring lijken voor gedrag dat moeilijk te begrijpen is.

Toch kan het helpen om het label niet als eindpunt te gebruiken.

De belangrijkere vragen zijn vaak:

• Wat gebeurt er tussen ons?

• Welke patronen blijven terugkomen?

• Welke invloed heeft dit op mij?

• Welke grenzen heb ik?

• En wat heb ik nodig om mij weer serieus genomen en vrij te voelen?

Wanneer je die vragen gaat stellen, verschuift de aandacht van het veranderen of analyseren van de ander naar het begrijpen van je eigen situatie.

Dat kan een belangrijke eerste stap zijn.

Meer lezen over narcisme en omgaan met narcistisch gedrag

Narcisme begrijpen begint vaak met herkenning. Je ziet bepaalde patronen, vraagt je af of ze toevallig zijn en gaat vervolgens op zoek naar meer uitleg.

Maar wanneer je zelf met narcistisch gedrag te maken hebt, is alleen weten wat narcisme is vaak niet genoeg.

Je wilt misschien begrijpen waarom gesprekken steeds op dezelfde manier verlopen. Waarom je zo vaak aan jezelf twijfelt. Waarom grenzen stellen zoveel weerstand oproept. Of hoe je kunt voorkomen dat je jezelf steeds verder wegcijfert.

Daar gaat Jij bent niet gek, omgaan met narcisten van Minke Ligthart verder op in.

Het boek is bedoeld voor mensen die narcistisch gedrag beter willen begrijpen en willen ontdekken wat het contact met iemand met narcistische trekken met henzelf kan doen.

Als je na het lezen van dit artikel merkt dat je veel herkent uit je eigen situatie, kan het boek een volgende stap zijn om meer inzicht te krijgen.

Jij bent niet gek, omgaan met narcisten helpt je om patronen beter te begrijpen en opnieuw aandacht te krijgen voor wat jij zelf ervaart en nodig hebt.